રાજેશ વસાવે :- દાહોદ
*શ્રાવણ માસ વિશેષ:દાહોદ@બાવકા*
*બાવકા શિવ મંદિર : દાહોદની ઐતિહાસિક અને શિલ્પકલાની અમૂલ્ય ધરોહર*
દાહોદ: બાવકા તા. 16
દાહોદ જિલ્લો પ્રાકૃતિક સૌંદર્યની સાથે સમૃદ્ધ ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક વારસો ધરાવતો જિલ્લો છે. આ ધરોહરમાં *બાવકા* ખાતે આવેલું *પ્રાચીન શિવમંદિર* વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે. દાહોદ શહેરથી આશરે ૧૪ કિલોમીટર દૂર *બાવકા અને ચાંદાવાડા* ગામ વચ્ચે *હિરલાવ તળાવ* નજીકની ટેકરી પર આવેલું આ મંદિર પ્રાચીન સ્થાપત્ય અને અદભૂત શિલ્પકલાનું અનોખું ઉદાહરણ છે.
*સોલંકીકાળની સ્થાપત્ય પરંપરાની ઝલક*
બાવકા શિવમંદિરને સામાન્ય રીતે સોલંકીકાળ સાથે સંકળાયેલું પ્રાચીન મંદિર માનવામાં આવે છે. મંદિરના સ્થાપત્યમાં નાગર તથા મારુ-ગુર્જર શૈલીની વિશિષ્ટતાઓ જોવા મળે છે. પથ્થરો પર કરવામાં આવેલી ઝીણવટભરી કોતરણી તે સમયના શિલ્પકારોની *અસાધારણ કલા* અને સ્થાપત્યજ્ઞાનની સાક્ષી પૂરે છે.
*પુરાતત્ત્વીય અભ્યાસોના આધારે*
મંદિરનો સમયગાળો આશરે *૧૨ મી–૧૩* મી સદીનો માનવામાં આવે છે અને તેને *સોલંકી શાસક ભીમદેવ દ્વિતીય* ના સમય સાથે પણ જોડવામાં આવે છે. મંદિર પરિસરમાં મળેલા શિલાલેખો તેના ઐતિહાસિક મહત્વને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
*પથ્થરોમાં જીવંત થયેલી શિલ્પકલા*
બાવકા મંદિરની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની *અદભૂત શિલ્પકલા* છે. મંદિરના બાહ્ય ભાગો, સ્તંભો અને પ્રવેશદ્વાર પર વિવિધ દેવી-દેવતાઓ, અપ્સરાઓ, પ્રાણી-પક્ષીઓ તથા તે સમયના સામાજિક અને ધાર્મિક જીવનની ઝાંખી કરાવતા અનેક શિલ્પો કંડારવામાં આવ્યા છે.
*મંદિરના કેટલાક શૃંગારિક શિલ્પો*
આ મંદિરના શ્રુંગારિક શિલ્પો જાણે એની વિશિષ્ટ ઓળખ બની ગયા છે. અને આ જ કારણે *બાવકા શિવમંદિર* ને લોકપ્રિય રીતે *‘ગુજરાતનું ખજુરાહો’* તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. જોકે આ ઉપમા તેની શિલ્પસંપદાની વિશિષ્ટતા દર્શાવવા માટેની લોકપ્રિય ઓળખ છે.
*પંચાયતન મંદિર સંકુલ*
સ્થાપત્યની દૃષ્ટિએ બાવકા મંદિરનું એક મહત્વનું પાસું તેનું *પંચાયતન પ્રકાર* નું આયોજન છે. મુખ્ય શિવમંદિરની આસપાસ નાના મંદિરોનું આયોજન પ્રાચીન ભારતીય મંદિર સ્થાપત્યની પરંપરાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આજે મંદિરનો કેટલોક ભાગ ખંડિત અવસ્થામાં હોવા છતાં તેની બાકી રહેલી રચના અને શિલ્પો પ્રાચીન સ્થાપત્યની ભવ્યતાની અનુભૂતિ કરાવે છે.
*લોકવાયકા અને ઐતિહાસિક સંદર્ભ*
બાવકા મંદિર સાથે અનેક *લોકવાયકાઓ* પણ જોડાયેલી છે. સ્થાનિક માન્યતા મુજબ મંદિરનું નિર્માણ એક દેવદાસીએ એક જ રાતમાં કર્યું હતું. મંદિરના વિનાશને લઈને પણ આ પ્રકારની વિવિધ લોકવાયકાઓ પ્રચલિત છે. જોકે આવી બાબતોને લોકપરંપરા તરીકે જોવી જોઈએ, જ્યારે મંદિરના સમયગાળા અને સ્થાપત્ય અંગે પુરાતત્ત્વીય પુરાવાઓને ઐતિહાસિક આધાર તરીકે મહત્વ આપવું જરૂરી છે.
*સંરક્ષણથી જળવાઈ રહી છે ધરોહર*
સમયની અસર, કુદરતી પરિબળો અને અન્ય કારણોસર મંદિરને નુકસાન થયું હતું. મંદિરના ઐતિહાસિક અને સ્થાપત્યકલા સંબંધિત મહત્વને ધ્યાનમાં રાખીને પુરાતત્ત્વીય સંસ્થાઓ દ્વારા તેના સંરક્ષણ અને પુનઃસ્થાપન માટે કામગીરી કરવામાં આવી છે. ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ દ્વારા તેને *રાષ્ટ્રીય મહત્વના સ્મારક* તરીકે સંરક્ષિત કરવામાં આવ્યું છે.
*દાહોદના પ્રવાસનનું મહત્વનું સ્થળ*
આજે બાવકા શિવમંદિર માત્ર ધાર્મિક આસ્થાનું કેન્દ્ર નથી, પરંતુ દાહોદના ઐતિહાસિક પ્રવાસનનું પણ મહત્વનું સ્થળ છે. પ્રાચીન સ્થાપત્ય, પથ્થરો પરની ઝીણવટભરી કોતરણી, શિલ્પોની વૈવિધ્યતા અને કુદરતી વાતાવરણ પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે.
દાહોદ જિલ્લાની નવી પેઢી માટે બાવકા શિવમંદિર પોતાના સમૃદ્ધ ભૂતકાળ સાથે જોડાવાનું માધ્યમ છે. આવી ઐતિહાસિક ધરોહરોનું જતન કરવું એટલે માત્ર પથ્થરો અને ઇમારતોનું સંરક્ષણ નહીં, પરંતુ સદીઓ જૂની કલા, સંસ્કૃતિ, આસ્થા અને આપણા પૂર્વજોની સર્જનાત્મકતાને ભાવિ પેઢી સુધી પહોંચાડવાનું કાર્ય છે.
બાવકા શિવમંદિર દાહોદની ધરતી પર સદીઓથી ઊભેલી એવી *અમૂલ્ય ધરોહર* છે, જે આજે પણ પથ્થરોની કોતરણીમાંથી *ઇતિહાસની ગાથા* સંભળાવે છે.
***
